Tam Tòa Thánh Mẫu là bộ ba Thánh Mẫu thường được đặt ở vị trí trung tâm trong không gian thờ Mẫu: Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên, Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn và Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ. Ba ngôi đại diện cho miền Trời, miền Rừng núi và miền Nước trong hệ thống Tam Phủ.
Tên gọi, thần tích và cách bài trí có thể khác nhau giữa các đền, phủ. Vì vậy, bài viết này trình bày cấu trúc phổ biến và chỉ rõ những điểm cần xác nhận trước khi làm tượng hoặc an vị.
Tam Tòa Thánh Mẫu là ai?
“Tam Tòa” nghĩa là ba tòa, ba ngôi Mẫu cùng được tôn thờ. Cách nhận diện phổ biến gồm:
- Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên: gắn với Thiên Phủ, thường dùng sắc đỏ.
- Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn: gắn với Nhạc Phủ, thường dùng sắc xanh.
- Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ: gắn với Thoải Phủ, thường dùng sắc trắng.
Ba màu là dấu hiệu quy ước quan trọng nhưng không đủ để xác định mọi pho tượng. Khi đối chiếu, còn phải xem danh hiệu, vị trí, phục sức, pháp khí và lệ thờ của nơi an vị.
Tam Phủ không gồm “Trời – Đất – Nước” như một số bài viết phổ thông vẫn ghi. Trong hồ sơ di sản được UNESCO ghi danh, ba miền được nêu là Trời, Nước và Rừng núi. Khi nói đến Tứ Phủ, miền Đất được bổ sung; xem giải thích đầy đủ tại bài Tứ Phủ là gì.
Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên
Mẫu Đệ Nhất gắn với Thiên Phủ và thường ngự ở vị trí trung tâm của bộ Tam Tòa. Trong cách thờ phổ biến, ngôi Mẫu Đệ Nhất thường được liên hệ với Thánh Mẫu Liễu Hạnh – nhân vật nổi bật của tín ngưỡng thờ Mẫu và một trong Tứ Bất Tử của dân gian Việt Nam.
Tuy nhiên, các bản thần tích về Mẫu Liễu Hạnh có nhiều dị bản. Những câu chuyện về số lần giáng sinh, địa điểm và hành trạng không nên trình bày như một tiểu sử lịch sử duy nhất. Giá trị chính của truyền tích nằm ở hình tượng người Mẹ có quyền năng, giàu lòng bao dung nhưng cũng nghiêm minh.
Trong tượng thờ, Mẫu Đệ Nhất thường mặc áo đỏ, ngồi ngai, dáng trang nghiêm. Kiểu mũ, hoa văn và vật cầm tay cần theo mẫu của ban thờ cụ thể.
Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn
Mẫu Đệ Nhị cai quản miền rừng núi, cây cỏ và nguồn sống gắn với sơn lâm. Mẫu thường được thể hiện với áo xanh. Trong dân gian có nhiều truyền tích và danh hiệu liên quan đến Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Sơn Trang, Mẫu Đông Cuông, Mẫu Bắc Lệ hay Quốc Mẫu Tây Thiên.
Không nên đồng nhất tất cả các danh hiệu này thành một tiểu sử duy nhất. Mỗi trung tâm thờ tự có truyền thống riêng; có nơi nhấn mạnh hình tượng La Bình, nơi khác gắn Mẫu với nhân vật hoặc địa danh bản địa.
Khi làm tượng cho một đền hoặc điện, người thợ cần biết rõ nơi đó thờ danh hiệu nào. Chỉ ghi chung “Mẫu áo xanh” là chưa đủ để quyết định kiểu mũ, nét mặt hay chi tiết trang trí.
Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ
Mẫu Đệ Tam gắn với miền sông nước, thường được gọi là Mẫu Thoải hoặc Thủy Cung Thánh Mẫu. Hình tượng này phản ánh vai trò đặc biệt của nước đối với cư dân nông nghiệp và cộng đồng sống ven sông, ven biển.
Các truyền thuyết về nguồn gốc Mẫu Thoải có nhiều cách kể. Có bản gắn với Long Vương, có bản nhấn mạnh việc che chở người đi sông nước hoặc điều hòa mưa thuận gió hòa. Nên ghi rõ “theo truyền thuyết” thay vì khẳng định một câu chuyện là lịch sử.
Tượng Mẫu Đệ Tam thường mặc áo trắng và ngồi ngai. Pháp khí, mũ và họa tiết thủy ba nếu có cần được duyệt cùng toàn bộ bộ tượng.
Tam Tòa Thánh Mẫu và Tứ Vị Thánh Mẫu khác nhau thế nào?
Tam Tòa nhấn mạnh ba ngôi Mẫu của Thiên Phủ, Nhạc Phủ và Thoải Phủ. Khi hệ thống được diễn giải theo Tứ Phủ, Mẫu Địa đại diện cho Địa Phủ được nhắc như ngôi thứ tư.
Trong thực tế, không phải nơi nào cũng bày bốn pho tượng thành một hàng. Có nơi vẫn giữ bộ Tam Tòa ở trung tâm nhưng hiểu điện thần trong phạm vi Tứ Phủ. Vì vậy, tên gọi hệ thống và số lượng tượng trên một ban không phải lúc nào cũng trùng khít.
Ý nghĩa văn hóa của việc thờ Tam Tòa
Việc thờ Tam Tòa thể hiện sự tôn kính đối với các Thánh Mẫu và quan niệm về mối quan hệ giữa con người với Trời, Nước, Rừng núi. Thực hành tín ngưỡng còn gắn với lễ hội, hát chầu văn, trang phục, âm nhạc và tri thức được cộng đồng truyền lại.
Năm 2016, UNESCO ghi danh Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Điều được ghi danh là tổng thể các thực hành văn hóa của cộng đồng, không phải một pho tượng hoặc một cách bày ban cố định.
Bố trí tượng Tam Tòa Thánh Mẫu thế nào?
Cách thường gặp là Mẫu Đệ Nhất ở giữa, Mẫu Đệ Nhị và Mẫu Đệ Tam ở hai bên. Nhưng câu “bên trái” hoặc “bên phải” rất dễ gây nhầm vì có người tính từ trong ban nhìn ra, người khác tính từ ngoài nhìn vào.
Trước khi an vị, nên làm một bản duyệt ghi rõ:
- Tên từng pho tượng.
- Vị trí nhìn từ phía người hành lễ.
- Kích thước ngai, bệ và chiều cao tổng thể.
- Màu áo, kiểu mũ, pháp khí và nội dung trang trí.
- Khoảng cách với lớp tượng phía trước và phía sau.
Nếu là đền, phủ hoặc điện đã có lề lối, bản duyệt phải được người phụ trách nơi thờ xác nhận. Không nên đổi thứ tự chỉ vì một ảnh mẫu trên mạng có bố cục khác.
Chọn kích thước bộ tượng theo tỷ lệ nào?
Không có một kích thước chung cho mọi ban. Bộ tượng cần được tính từ chiều rộng lòng khám hoặc bệ, chiều cao thông thủy và khoảng nhìn của người hành lễ. Ba pho nên đồng bộ về tỷ lệ đầu, thân, ngai và độ cao; Mẫu trung tâm có thể được nhấn nhưng không nên chênh lệch tùy tiện.
Với không gian nhỏ, nên ưu tiên dáng gọn và khoảng thở giữa các pho. Với điện lớn, cần tính cả khoảng cách đến các hàng Quan, Chầu, Hoàng, Cô, Cậu để tổng thể không bị dồn hoặc rời rạc. Bài tượng thờ trong điện Tam Tứ Phủ trình bày rõ hơn cách các lớp tượng liên hệ với nhau.
Chọn gỗ và cách hoàn thiện tượng Tam Tòa
Gỗ mít thường được chọn cho tượng thờ nhờ thớ tương đối ổn định, dễ chạm và phù hợp với kỹ thuật sơn truyền thống. Tuy vậy, tên loại gỗ không thay thế được việc kiểm tra phôi: gỗ phải được xử lý, loại bỏ phần lỗi lớn và ghép theo phương án phù hợp với kích thước tượng.
Các cách hoàn thiện thường gặp gồm sơn son thếp vàng, sơn giả cổ hoặc phối màu theo mẫu. Trước khi hoàn thiện nên duyệt hàng mộc, thần thái khuôn mặt, nếp áo, bàn tay và các chi tiết rời. Đây là giai đoạn sửa dễ hơn nhiều so với khi đã sơn thếp.
Checklist đặt làm tượng Tam Tòa Thánh Mẫu
- Gửi ảnh toàn cảnh và số đo chính xác nơi an vị.
- Xác nhận đủ ba danh hiệu và thứ tự theo góc nhìn thống nhất.
- Chọn mẫu mặt, dáng, mũ, áo và pháp khí cho từng pho.
- Chốt loại gỗ, kích thước tượng, kích thước ngai và cách hoàn thiện.
- Yêu cầu duyệt bản vẽ hoặc mẫu tham chiếu trước khi làm.
- Duyệt hàng mộc và nội dung chữ trước khi sơn thếp.
- Chốt rõ vận chuyển, lắp đặt và xử lý nếu cần chỉnh tại công trình.
Tham khảo mẫu tượng Tam Tòa Thánh Mẫu để xem tỷ lệ và cách hoàn thiện thực tế. Mẫu tham khảo vẫn cần điều chỉnh theo số đo và lề lối của từng không gian thờ.
Kết luận
Tam Tòa Thánh Mẫu gồm Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên, Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn và Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ. Muốn thờ hoặc làm tượng đúng, cần phân biệt truyền tích với dữ kiện văn hóa, xác định rõ danh hiệu và duyệt bố cục theo chính nơi an vị.
Một bộ tượng tốt không chỉ đẹp ở từng pho mà còn phải đúng thứ tự, đồng bộ thần thái, vừa tỷ lệ ban và phù hợp với lề lối của cộng đồng thờ tự.
