Nghệ nhân Trần Quang Hùng – Hơn 40 năm gắn bó với nghề đồ thờ Sơn Đồng

Sinh ra và trưởng thành tại làng nghề mỹ nghệ Sơn Đồng, Hà Nội, Nghệ nhân Trần Quang Hùng đã có hơn 40 năm trực tiếp gắn bó với nghề điêu khắc gỗ, tạc tượng, chế tác đồ thờ và sơn son thếp vàng.

Quá trình làm nghề của ông không chỉ được lưu lại qua những sản phẩm của gia đình xưởng mà còn được ghi nhận bằng các danh hiệu, bằng khen và giải thưởng nghề nghiệp qua nhiều giai đoạn: Nghệ nhân Làng nghề Việt Nam, Nghệ nhân Hà Nội, các sản phẩm thủ công tiêu biểu, bằng khen về đóng góp cho làng nghề Sơn Đồng, cùng những dấu vết trên báo chí chính thống.

Ngày nay, Nghệ nhân Trần Quang Hùng là nền tảng chuyên môn của Đồ Thờ Sơn Đồng Trần Hùng, nơi gia đình tiếp tục duy trì hướng chế tác đồ thờ theo yêu cầu, chú trọng phần mộc, tỷ lệ, đục chạm, công sửa tay và chất lượng hoàn thiện thay vì chạy theo sản xuất hàng phổ thông số lượng lớn.

Xem thêm: Xưởng làm đồ thờ Sơn Đồng 

Từ người thợ Sơn Đồng đến hơn 40 năm theo nghề

Sơn Đồng là một trong những làng nghề điêu khắc gỗ, tượng thờ và đồ thờ truyền thống nổi tiếng của Hà Nội. Trong môi trường ấy, nghề không chỉ được học qua sách vở mà chủ yếu được truyền lại bằng việc trực tiếp cầm đục, quan sát người đi trước và làm đi làm lại trên từng sản phẩm.

Nghệ nhân Trần Quang Hùng gắn bó lâu năm với các công việc đặc trưng của nghề Sơn Đồng như điêu khắc, tạc tượng, chế tác đồ thờ và sơn son thếp vàng. Đây cũng chính là nhóm nghề được ghi trên Bằng Nghệ nhân Hà Nội mà ông được UBND thành phố Hà Nội phong tặng năm 2021: “Điêu khắc, tạc tượng, sơn son thếp vàng, bạc.”

Qua nhiều năm làm nghề, kinh nghiệm của người thợ không chỉ nằm ở khả năng tạo ra một mẫu hoa văn đẹp. Đối với đồ thờ, người làm còn phải hiểu tỷ lệ của từng hạng mục, tính chất của từng loại gỗ, độ dày cần thiết của phôi, mảng nào cần chạm sâu, vị trí nào phải giữ kết cấu và cách hoàn thiện sao cho không làm mất nét của phần mộc.

Đó cũng là nền tảng của cách làm mà Xưởng Trần Hùng vẫn duy trì hiện nay: chất lượng của một sản phẩm cần được hình thành ngay từ giai đoạn mộc, trước khi lớp sơn và vàng làm sản phẩm trở nên bắt mắt.

Xem thêm: Đồ thờ Sơn Đồng

Nghệ nhân Hà Nội – sự ghi nhận của UBND thành phố Hà Nội

Một dấu mốc quan trọng trong quá trình nghề nghiệp của ông là danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội, được Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội phong tặng năm 2021.

Trên bằng ghi:

Ông Trần Quang Hùng
Địa chỉ: Thôn Đồng, xã Sơn Đồng, huyện Hoài Đức, thành phố Hà Nội
Nghề: Điêu khắc, tạc tượng, sơn son thếp vàng, bạc
Quyết định số 5328/QĐ-UBND, ngày 23/12/2021.

Danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội ngành thủ công mỹ nghệ là danh hiệu do UBND thành phố Hà Nội phong tặng, không phải một danh xưng do cơ sở sản xuất tự sử dụng. Quy chế của Thành phố yêu cầu người được xem xét phải là thợ giỏi được đồng nghiệp thừa nhận, có thâm niên nghề, kỹ năng nghề nghiệp, khả năng sáng tác mẫu và trực tiếp làm ra các tác phẩm có giá trị; thành tích giữ gìn và truyền nghề cũng là một tiêu chí quan trọng trong quá trình xét chọn.

Việc đưa bằng lên website không nhằm biến danh hiệu nghệ nhân thành một “chứng nhận chất lượng” cho mọi sản phẩm của xưởng. Giá trị của tấm bằng nằm ở việc xác nhận quá trình nghề nghiệp và năng lực chuyên môn của người trực tiếp gây dựng, truyền lại cách làm nghề tại xưởng.

Nghệ nhân Làng nghề Việt Nam

Trước danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội, năm 2011 ông Trần Quang Hùng đã được Hiệp hội Làng nghề Việt Nam trao Bằng chứng nhận danh hiệu Nghệ nhân Làng nghề Việt Nam.

Tên Trần Quang Hùng cũng được Làng Nghề Việt Nam nhắc đến trong nhóm Nghệ nhân Làng nghề Việt Nam tiêu biểu của Sơn Đồng, bên cạnh nhiều nghệ nhân và thợ giỏi của làng nghề.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa với một nghề mà uy tín lâu dài thường không được tạo nên bởi một chiến dịch quảng cáo, mà bằng quá trình người thợ làm nghề, tham gia hoạt động làng nghề và được chính cộng đồng nghề nghiệp ghi nhận qua thời gian.

Từng đảm nhiệm vai trò Phó Chủ tịch Hội Làng nghề Mỹ nghệ xã Sơn Đồng

Một bằng khen năm 2013 còn lưu lại cho thấy Nghệ nhân Trần Quang Hùng từng đảm nhiệm chức danh:

Phó Chủ tịch Hội Làng nghề Mỹ nghệ xã Sơn Đồng – Khóa II, nhiệm kỳ 2009–2013.

Bằng khen do Ban Chấp hành Trung ương Hiệp hội Làng nghề Việt Nam trao, ghi nhận thành tích xuất sắc và đóng góp cho sự phát triển của làng nghề Sơn Đồng.

Chi tiết này giúp nhìn rõ hơn vai trò của ông trong lịch sử nghề: không chỉ trực tiếp sản xuất tại xưởng mà còn từng tham gia công việc chung của tổ chức nghề nghiệp tại Sơn Đồng.

Báo Nhân Dân năm 2013 cũng ghi nhận rằng các nghệ nhân trẻ Sơn Đồng đã chủ động liên kết thành tổ chức nghề nghiệp để bảo tồn tinh hoa, phát triển sản xuất và đưa sản phẩm của làng ra thị trường rộng hơn. Bài báo trực tiếp dẫn lời Nghệ nhân Trần Quang Hùng khi nói về việc đưa sản phẩm tâm linh Sơn Đồng tới cộng đồng người Việt ở nước ngoài. Và Trên Trang Làng nghề Việt Nam cũng nhắc đến nghệ nhân Trần Quang Hùng là 1 trong những nghệ nhân tiêu biểu, người đã đào tạo ra nhiều nghệ nhân trẻ cho làng nghề mỹ nghệ Sơn Đồng

Những sản phẩm và dấu mốc nghề nghiệp được ghi nhận

Các tư liệu hiện còn lưu giữ cho thấy quá trình nghề của Nghệ nhân Trần Quang Hùng được ghi nhận ở nhiều thời điểm khác nhau, thay vì chỉ xuất hiện cùng một danh hiệu gần đây.

Năm	Dấu mốc được ghi nhận
2009	Sản phẩm “Đôi câu đối Lá Tàu Chuối” được trao Bằng chứng nhận Sản phẩm Tinh hoa Làng nghề Việt Nam
2010	Tác phẩm “Hươu vàng” đạt danh hiệu Sản phẩm tiêu biểu tại Vòng chung khảo Hội thi Sản phẩm Thủ công Việt Nam lần thứ VII – Cúp Thăng Long 1000 năm
2010	Tác phẩm “Hươu bạc” đạt danh hiệu Sản phẩm tiêu biểu tại cùng hội thi
2011	Được trao danh hiệu Nghệ nhân Làng nghề Việt Nam
2009–2013	Phó Chủ tịch Hội Làng nghề Mỹ nghệ xã Sơn Đồng, khóa II
2013	Nhận bằng khen của Ban Chấp hành Trung ương Hiệp hội Làng nghề Việt Nam về đóng góp cho sự phát triển làng nghề
2021	Được UBND thành phố Hà Nội phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội
Sau đó	Được trao Kỷ niệm chương Vì sự nghiệp phát triển Làng nghề Việt Nam

Tinh hoa Làng nghề Việt Nam – Đôi câu đối Lá Tàu Chuối

Năm 2009, sản phẩm Đôi câu đối “Lá Tàu Chuối” mang tên tác giả Trần Quang Hùng được trao Bằng chứng nhận Sản phẩm Tinh hoa Làng nghề Việt Nam.

Giá trị của tư liệu này không chỉ nằm ở danh hiệu. Nó cho thấy từ khá sớm, những sản phẩm do ông trực tiếp đứng tên tác giả đã được đưa ra đánh giá ngoài phạm vi của xưởng gia đình.

Hươu vàng và Hươu bạc – Sản phẩm tiêu biểu năm 2010

Tại Vòng chung khảo Hội thi Sản phẩm Thủ công Việt Nam lần thứ VII – Cúp Thăng Long 1000 năm, hai tác phẩm Hươu vàng và Hươu bạc của tác giả Trần Quang Hùng đều được chứng nhận là Sản phẩm tiêu biểu.

Những giải thưởng cho sản phẩm cụ thể có ý nghĩa khác với một câu quảng cáo “tay nghề cao”. Chúng cho thấy tác phẩm thực tế của người thợ đã từng được đưa ra đánh giá và ghi nhận trong các hoạt động chuyên môn về thủ công mỹ nghệ.

Báo Nhân Dân ghi nhận Nghệ nhân Trần Quang Hùng và hành trình đưa sản phẩm Sơn Đồng ra nước ngoài

Một trong những nguồn độc lập quan trọng nhất còn lưu được là bài “Làng nghệ nhân” đăng trên Báo Nhân Dân ngày 08/09/2013.

Khi viết về việc làng Sơn Đồng tìm thị trường bên ngoài Việt Nam, Báo Nhân Dân trực tiếp nêu tên và dẫn lời Nghệ nhân Trần Quang Hùng về giá trị đặc biệt của sản phẩm tâm linh đối với cộng đồng người Việt ở nước ngoài. Bài báo cũng cho biết những người trong Hiệp hội thời điểm đó đang nỗ lực tăng tỷ lệ sản phẩm xuất khẩu của làng.

Đây là một bằng chứng quan trọng bởi thông tin không đến từ website của Xưởng Trần Hùng mà từ một bài báo độc lập viết về chính cộng đồng nghề Sơn Đồng.

Bài Nhân Dân còn nhắc tới dấu ấn của nghệ nhân Sơn Đồng tại chùa Trúc Lâm Khắc-cốp, Ukraine, cũng như các công trình ở Pháp và kế hoạch tại Mỹ.

Xem thêm: Chùa Trúc Lâm Kharkov 

Dấu ấn tại chùa Trúc Lâm Kharkov năm 2007

Một dấu mốc đặc biệt trong lịch sử gia đình xưởng gắn với chùa Trúc Lâm Kharkov tại Ukraine, công trình Phật giáo Việt Nam được xây dựng năm 2007.

Các nguồn báo chí độc lập còn lưu đến nay xác nhận việc nhiều thợ và nghệ nhân Việt Nam sang Kharkov thi công công trình, đồng thời Báo Nhân Dân ghi nhận nghệ nhân Sơn Đồng đã mang sản phẩm tới xây dựng chùa.

Theo tư liệu và ký ức của gia đình Xưởng Trần Hùng, phần đồ thờ của công trình được chế tác tại Sơn Đồng và Nghệ nhân Trần Quang Hùng trực tiếp dẫn đội thợ của xưởng sang Ukraine tham gia hoàn thiện, lắp đặt trong khoảng ba tháng năm 2007.

Vì điều kiện lưu trữ tư liệu của các xưởng làng nghề gần hai thập kỷ trước còn hạn chế, website chủ động phân biệt rõ: phần nào được báo chí độc lập xác nhận thì dẫn nguồn; phần việc cụ thể của xưởng được trình bày là tư liệu lịch sử của gia đình.

Cách trình bày này quan trọng hơn việc cố biến một công trình cũ thành câu quảng cáo. Nó giúp giữ lại lịch sử nghề nhưng đồng thời cho người đọc biết rõ mức độ nguồn của từng thông tin.

Một người thợ được ghi nhận bằng tác phẩm, không chỉ bằng danh hiệu

Danh hiệu Nghệ nhân có giá trị, nhưng đối với nghề thủ công, bằng cấp sẽ không có nhiều ý nghĩa nếu không đi cùng sản phẩm thực tế.

Điều đáng chú ý trong hồ sơ của Nghệ nhân Trần Quang Hùng là có cả danh hiệu cá nhân, sản phẩm đạt giải, hoạt động làng nghề và dấu vết báo chí độc lập.

Đó là bốn lớp thông tin khác nhau:

tay nghề được ghi nhận qua tác phẩm; quá trình nghề được ghi nhận qua danh hiệu; vai trò cộng đồng được thể hiện qua hoạt động Hội làng nghề; và tên người thợ xuất hiện trong nguồn báo chí ngoài website của chính xưởng.

Làng Nghề Việt Nam năm 2021 cũng liệt kê Trần Quang Hùng trong nhóm Nghệ nhân Làng nghề Việt Nam của Sơn Đồng, bên cạnh nhiều nghệ nhân và thợ giỏi khác của làng.

Đối với Đồ Thờ Sơn Đồng Trần Hùng, những tư liệu này được công khai không nhằm khẳng định rằng sản phẩm của xưởng luôn tốt hơn mọi cơ sở khác. Chúng giúp khách hàng biết rõ người đứng sau cách làm nghề của xưởng là ai và quá trình nghề nghiệp ấy có những bằng chứng nào có thể đối chiếu.

Quan điểm về hàng kỹ: chất lượng phải nhìn được khi còn mộc

Kinh nghiệm nhiều năm làm nghề cũng hình thành cách Xưởng Trần Hùng nhìn về chất lượng sản phẩm.

Một món đồ thờ không nên được đánh giá chỉ sau khi đã sơn đẹp. Nhiều yếu tố quyết định chất lượng nằm ở giai đoạn trước đó: loại gỗ, độ dày phôi, tỷ lệ, kết cấu, độ sâu của phần đục, cách xử lý mảng trước – sau và lượng công sửa tay.

Vì thế, với hàng đặt theo yêu cầu, khách hàng có thể xem và duyệt sản phẩm khi còn mộc trước khi chuyển sang hoàn thiện.

Đây không phải một nghi thức hình thức. Khi sản phẩm còn mộc, khách dễ nhìn thấy những yếu tố mà lớp sơn sau này có thể che đi.

Quan điểm này cũng là nền tảng để xưởng phát triển dòng đồ thờ hàng kỹ: thay vì chỉ nói “cao cấp”, cần chỉ cho khách hàng biết hàng kỹ khác hàng phổ thông ở đâu và có thể kiểm tra bằng những tiêu chí nào.

Xem thêm: Đồ thờ hàng kỹ 

Gìn giữ nghề không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ

Nghề Sơn Đồng tồn tại lâu dài vì các thế hệ thợ biết giữ lại những nguyên tắc quan trọng nhưng vẫn thích nghi với nhu cầu thực tế.

Ngày trước, người thợ chủ yếu làm trực tiếp theo công trình và kinh nghiệm. Ngày nay, khách hàng có thể gửi ảnh, kích thước; xưởng có thể dựng phương án phối cảnh trước khi sản xuất và khách cũng có thể nhận ảnh/video của hàng mộc từ xa.

Công cụ thay đổi nhưng những yếu tố cốt lõi vẫn không đổi: tỷ lệ phải đúng, kết cấu phải chắc, hoa văn phải có lớp lang và phần hoàn thiện không được che lấp chất lượng mộc bên dưới.

Tại Xưởng Trần Hùng, kinh nghiệm của Nghệ nhân Trần Quang Hùng tiếp tục được sử dụng trong việc lựa chọn mẫu, kiểm tra phần mộc, xử lý tỷ lệ và hướng dẫn thế hệ sau trong quá trình chế tác.

Xem thêm: Video thực tế tại xưởng 

Thư viện video của xưởng ghi lại các công đoạn hàng mộc, đục chạm, hoàn thiện và lắp đặt thực tế để khách hàng có thể nhìn thấy cách sản phẩm được tạo ra thay vì chỉ xem hình ảnh sau khi hoàn thiện.

Nghệ nhân là một phần của uy tín xưởng – không phải lý do duy nhất để khách đặt hàng

Một khách hàng đặt làm đồ thờ ngày nay có quyền yêu cầu nhiều hơn một danh hiệu.

Họ cần biết sản phẩm làm bằng loại gỗ nào, kích thước ra sao, phần mộc có đúng quy cách không, thời gian chế tác bao lâu và người làm có cho kiểm tra trước khi hoàn thiện hay không.

Vì vậy, Xưởng Trần Hùng không sử dụng danh hiệu Nghệ nhân như một lời đảm bảo tuyệt đối rằng mọi sản phẩm đều mặc nhiên có chất lượng cao.

Danh hiệu và các bằng khen cho biết nền tảng nghề của người gây dựng xưởng. Còn chất lượng của từng đơn hàng vẫn phải được chứng minh bằng chính sản phẩm thực tế.

Đó cũng là lý do xưởng tiếp tục duy trì việc làm theo quy cách, duyệt mộc và lưu lại ngày càng nhiều ảnh, video, công trình để khách hàng có thể tự đánh giá.

Nghệ nhân Trần Quang Hùng và Xưởng Đồ Thờ Sơn Đồng Trần Hùng

Sau hơn 40 năm theo nghề, dấu ấn đáng giá nhất không chỉ nằm ở số lượng sản phẩm đã làm mà còn ở việc nghề tiếp tục được duy trì qua các thế hệ.

Từ những tác phẩm từng được ghi nhận tại các hội thi thủ công mỹ nghệ, danh hiệu Nghệ nhân Làng nghề Việt Nam, vai trò trong Hội Làng nghề Mỹ nghệ Sơn Đồng, đến danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội năm 2021, quá trình ấy phản ánh một chặng đường nghề kéo dài nhiều thập kỷ.

Ngày nay, Đồ Thờ Sơn Đồng Trần Hùng tiếp tục nhận chế tác bàn thờ, hoành phi câu đối, cuốn thư câu đối, cửa võng, bài vị, khám thờ và các hạng mục đồ thờ theo yêu cầu. Vợi sự quản lý trực tiếp của con trai ông Trần Quang Hưng

Khách hàng có thể gửi ảnh và kích thước không gian để được tư vấn phương án, hoặc trực tiếp về Sơn Đồng xem xưởng, sản phẩm đang làm và hàng mộc trước khi quyết định hoàn thiện.

Đồ Thờ Sơn Đồng Trần Hùng
Xưởng chế tác tại Sơn Đồng, Hà Nội
Nghệ nhân Trần Quang Hùng – Nghệ nhân Hà Nội, Nghệ nhân Làng nghề Việt Nam
Hotline/Zalo: 0986 161 623