Tứ Phủ Là Gì? Cấu Trúc Điện Thần Và Ban Thờ Đạo Mẫu
Tứ Phủ là hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu gắn với bốn miền: Trời, Đất, Nước và Rừng núi. Trong điện thần Tứ Phủ còn có các hàng Quan, Chầu, Ông Hoàng, Thánh Cô, Thánh Cậu và nhiều vị được phối thờ tùy từng đền, phủ, điện.
Nếu chỉ cần hiểu nhanh, có thể hình dung theo trục: bốn phủ → các Thánh Mẫu → các hàng thánh → bố cục ban thờ thực tế. Tuy nhiên, không nên lấy một sơ đồ trên mạng làm khuôn mẫu bắt buộc cho mọi nơi thờ, bởi cách phối thờ có thể thay đổi theo từng đền, phủ, địa phương và dòng thực hành.
Bài viết dưới đây giúp giải thích Tứ Phủ là gì, Tứ Phủ gồm những ai và ban thờ Đạo Mẫu được cấu trúc như thế nào, đồng thời chỉ ra những điểm cần tránh khi tìm hiểu hoặc làm tượng, ban thờ theo một mẫu có sẵn.
Tứ Phủ là gì?
“Phủ” có thể hiểu khái quát là một miền trong thế giới thiêng được hình dung trong tín ngưỡng thờ Mẫu. Tứ Phủ gồm bốn phủ:
| Phủ | Miền | Màu sắc thường gắn với phủ |
|---|---|---|
| Thiên Phủ | Trời | Đỏ |
| Địa Phủ | Đất | Vàng |
| Thoải Phủ | Nước | Trắng |
| Nhạc Phủ | Rừng núi | Xanh |
Màu sắc là dấu hiệu nhận diện thường gặp trong trang phục, tranh tượng và nghi lễ, nhưng không nên chỉ nhìn màu áo để xác định một vị. Danh hiệu, vị trí, pháp khí, hình thức tượng và truyền tích của từng vị cũng cần được đối chiếu.
Tam Phủ và Tứ Phủ khác nhau thế nào?
Tam Phủ thường được diễn giải với ba miền Trời, Nước và Rừng núi. Tứ Phủ bổ sung miền Đất và là cách gọi phổ biến trong nhiều thực hành thờ Mẫu hiện nay.
Hai cách gọi này có quan hệ lịch sử và tín ngưỡng với nhau, không nên đơn giản hóa thành một bên “đúng” và một bên “sai”. Đặc biệt, khi nói về di sản được UNESCO ghi danh năm 2016, tên chính thức là Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt.
Điều được ghi danh là tổng thể thực hành văn hóa của cộng đồng, bao gồm nghi lễ, lễ hội, âm nhạc, hát chầu văn, trang phục, không gian thờ và tri thức liên quan; không phải một sơ đồ ban thờ cố định áp dụng cho mọi nơi.
Tứ Phủ gồm những ai?
Hệ thống điện thần Tứ Phủ có nhiều lớp nhân vật. Ở vị trí trung tâm thường là các Thánh Mẫu, sau đó đến các hàng thánh như Quan, Chầu, Ông Hoàng, Cô, Cậu. Tuy nhiên, không phải điện thờ nào cũng có đầy đủ tất cả các hàng hoặc bố trí theo cùng một sơ đồ.
Các Thánh Mẫu
Các Thánh Mẫu là lớp nhân vật trung tâm trong tín ngưỡng thờ Mẫu. Khi diễn giải theo hệ thống Tứ Phủ, thường gặp các ngôi Mẫu gắn với bốn phủ:
- Mẫu Thượng Thiên: gắn với Thiên Phủ.
- Mẫu Địa: gắn với Địa Phủ.
- Mẫu Thoải: gắn với Thoải Phủ.
- Mẫu Thượng Ngàn: gắn với Nhạc Phủ.
Cách xưng danh và phối thờ có thể khác nhau theo từng nơi. Mẫu Liễu Hạnh là một hình tượng đặc biệt nổi bật trong tín ngưỡng thờ Mẫu và xuất hiện trong nhiều cách diễn giải về hệ thống Thánh Mẫu.
Để tìm hiểu riêng về ba ngôi Mẫu thường gặp trong cách gọi Tam Tòa Thánh Mẫu, có thể xem thêm bài Tam Tòa Thánh Mẫu.
Hệ thống các hàng thánh trong Tứ Phủ
Để dễ hình dung, điện thần thường được giới thiệu theo từng hàng từ trên xuống dưới hoặc từ trung tâm ra các ban liên quan. Đây là trật tự khái quát, không phải sơ đồ bắt buộc cho mọi điện thờ.
Ngũ Vị Tôn Quan
Ngũ Vị Tôn Quan là hàng năm vị Quan Lớn, thường được gọi theo thứ bậc từ Đệ Nhất đến Đệ Ngũ. Các vị có mối liên hệ với những phủ và truyền tích khác nhau.
Trong cách nhận diện phổ biến, màu áo là một dấu hiệu tham khảo nhưng không đủ để xác định chính xác từng vị. Tước hiệu, pháp khí, tư thế, vị trí và lề lối của nơi thờ cần được xem xét cùng nhau.
Để tìm hiểu riêng danh hiệu và cách nhận diện từng vị, xem bài Ngũ Vị Tôn Quan là ai?.
Các hàng Chầu
Các Thánh Chầu thuộc một lớp quan trọng trong hệ thống điện thần. Tên gọi thường gắn với thứ bậc và truyền tích của từng vị, nhưng cách phối thờ có thể khác nhau giữa các đền, phủ.
Không nên mặc định rằng một điện thờ gia đình phải có đầy đủ các hàng Chầu như một đền phủ lớn. Khi làm tượng hoặc bố trí ban thờ, cần căn cứ vào chính đối tượng thờ và lề lối của nơi an vị.
Các Ông Hoàng
Hàng Ông Hoàng gồm nhiều vị được thờ trong hệ thống Tứ Phủ. Một số vị có đền thờ và truyền tích rất nổi tiếng, thường được nhận diện qua danh hiệu, trang phục và màu sắc đặc trưng.
Cũng như các hàng khác, không nên lấy một hình ảnh trên mạng làm mẫu duy nhất cho mọi pho tượng. Khi chế tác, danh hiệu và mẫu thức cần được xác định trước.
Thánh Cô và Thánh Cậu
Thánh Cô và Thánh Cậu là những lớp nhân vật quen thuộc trong điện thần Tứ Phủ. Cách phối thờ, số lượng tượng và vị trí có thể thay đổi theo từng nơi.
Đây là lý do khi lập một ban thờ hoặc làm mới một bộ tượng, việc xác định thờ ai, tại đâu và theo lề lối nào cần được thực hiện trước khi chốt kích thước và mẫu tượng.
Ban thờ Tứ Phủ được bố trí như thế nào?
Không có một sơ đồ duy nhất có thể áp dụng cho tất cả các điện thờ Tứ Phủ. Một điện thờ lớn có thể có nhiều cung, nhiều ban và nhiều lớp tượng; trong khi một không gian nhỏ có thể chỉ thờ một số vị theo nhu cầu và lề lối riêng.
Ở mức khái quát, có thể hình dung các lớp như sau:
| Lớp | Nội dung thường gặp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Trung tâm | Các Thánh Mẫu / ban Công đồng | Phụ thuộc cách phối thờ của từng nơi |
| Hàng Quan | Ngũ Vị Tôn Quan | Cần đối chiếu danh hiệu và mẫu thức |
| Các hàng Thánh | Chầu, Ông Hoàng, Cô, Cậu… | Có thể thay đổi về số lượng và vị trí |
| Các ban phối thờ | Các vị được thờ riêng theo từng nơi | Không nên sao chép máy móc từ điện khác |
Trong một điện thờ thực tế, ngoài vị trí của tượng còn phải tính đến khám, bệ, ban thờ, khoảng cách giữa các lớp và chiều cao tổng thể. Vì vậy, kích thước tượng không nên được quyết định riêng từng pho mà cần tính theo toàn bộ không gian.
Tam Tòa Thánh Mẫu có phải toàn bộ Tứ Phủ không?
Không. Tam Tòa Thánh Mẫu thường nhấn mạnh ba ngôi Mẫu gắn với Thiên Phủ, Nhạc Phủ và Thoải Phủ. Trong cách diễn giải Tứ Phủ, miền Địa Phủ được bổ sung thành một lớp nữa.
Trong thực tế, một nơi có thể vẫn thờ bộ Tam Tòa ở vị trí trung tâm nhưng toàn bộ hệ thống điện thần lại được hiểu trong phạm vi Tứ Phủ. Vì vậy, số lượng tượng trên một ban không phải lúc nào cũng phản ánh toàn bộ hệ thống tín ngưỡng.
Vì sao không nên sao chép nguyên một mẫu ban thờ Tứ Phủ?
Mỗi đền, phủ, điện hoặc không gian thờ có thể có lề lối riêng. Một mẫu ảnh đẹp trên mạng có thể phù hợp với điện này nhưng không phù hợp với nơi khác.
Trước khi làm mới hoặc bổ sung tượng, nên xác định:
- Không gian này thờ những ai.
- Người quản lý hoặc gia đình đang theo lề lối nào.
- Danh hiệu chính xác của từng vị.
- Thứ tự và vị trí an vị.
- Kích thước lòng ban, bệ và chiều cao không gian.
- Kiểu tượng, trang phục và pháp khí cần sử dụng.
Nếu là đền, phủ hoặc điện đã có hệ thống thờ ổn định, bản duyệt của người phụ trách nơi thờ có giá trị hơn một mẫu chung trên Internet.
Chọn kích thước tượng Tứ Phủ theo tỷ lệ nào?
Không có một kích thước cố định cho mọi ban thờ. Kích thước tượng cần được tính dựa trên chiều rộng lòng ban, chiều cao thông thủy, bệ đặt tượng và khoảng nhìn của người hành lễ.
Đối với bộ tượng có nhiều pho, cần giữ sự đồng bộ về tỷ lệ đầu, thân, ngai, tay và chiều cao. Pho trung tâm có thể được nhấn theo bố cục nhưng không nên chênh lệch tùy tiện.
Với không gian nhỏ, nên ưu tiên dáng tượng gọn và giữ khoảng thở giữa các pho. Với điện lớn, cần tính cả khoảng cách tới những hàng tượng phía trước và hai bên để tổng thể không bị dồn hoặc rời rạc.
Bài Tượng thờ trong Điện thờ Tam Tứ Phủ trình bày sâu hơn về cách các lớp tượng liên hệ với nhau trong một không gian điện thờ.
Chọn gỗ và hoàn thiện tượng Tứ Phủ
Trong chế tác tượng thờ, gỗ mít thường được lựa chọn nhờ khả năng chạm khắc và phù hợp với kỹ thuật sơn truyền thống. Tuy nhiên, tên loại gỗ không thay thế được việc kiểm tra phôi.
Với tượng kích thước lớn, phôi cần được lựa chọn và xử lý phù hợp với hình khối. Các phần ghép, mộng và kết cấu bên trong cũng cần được tính từ đầu để hạn chế ảnh hưởng đến độ ổn định của pho tượng.
Phần hoàn thiện có thể lựa chọn theo yêu cầu của không gian thờ như sơn son thếp vàng, sơn giả cổ hoặc các phương án hoàn thiện khác. Mức độ thếp vàng cũng cần thống nhất trước vì có thể thếp toàn bộ hoặc thếp điểm vào những phần cần nhấn.
Những điều cần kiểm tra trước khi làm tượng hoặc ban thờ Tứ Phủ
- Xác định đúng đối tượng thờ và danh hiệu.
- Xác định lề lối của chính nơi an vị.
- Duyệt mẫu tượng trước khi chế tác số lượng lớn.
- Đo chính xác lòng ban, bệ và chiều cao không gian.
- Tính tỷ lệ toàn bộ bộ tượng thay vì tính từng pho riêng lẻ.
- Thống nhất trang phục, pháp khí và màu hoàn thiện.
- Kiểm tra vị trí an vị của từng hàng tượng.
- Không sao chép nguyên một sơ đồ từ một đền hoặc điện khác.
Ý nghĩa văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu
Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu gắn với nhiều yếu tố văn hóa của người Việt như nghi lễ, lễ hội, hát chầu văn, âm nhạc, trang phục và không gian thờ.
Năm 2016, Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là sự ghi nhận đối với một hệ thống thực hành văn hóa sống trong cộng đồng, chứ không phải quy định rằng mọi ban thờ phải có cùng số lượng tượng hoặc cùng một bố cục.
Khi làm tượng và đồ thờ Tứ Phủ, cần dựa vào đâu?
Với một bộ tượng hoặc hệ thống đồ thờ phục vụ điện, phủ, đền hay không gian thờ riêng, điều quan trọng nhất là thông tin của chính nơi an vị.
Ảnh hiện trạng, kích thước lòng ban, chiều cao không gian, mẫu tượng đang có và yêu cầu của người phụ trách sẽ giúp xác định phương án chính xác hơn nhiều so với việc chỉ gửi tên một mẫu trên mạng.
Đối với công trình cần làm đồng bộ, có thể tính từ tượng, ban thờ, khám, bệ và các hạng mục trang trí ngay từ đầu để bảo đảm tỷ lệ tổng thể.
Kết luận
Tứ Phủ là hệ thống tín ngưỡng gắn với bốn miền Trời, Đất, Nước và Rừng núi, trong đó hệ thống điện thần có các Thánh Mẫu cùng nhiều hàng thánh như Quan, Chầu, Ông Hoàng, Cô và Cậu.
Tuy nhiên, không có một sơ đồ ban thờ Tứ Phủ duy nhất áp dụng cho mọi đền, phủ, điện. Khi tìm hiểu hoặc làm tượng, điều quan trọng là xác định đúng đối tượng thờ, lề lối của nơi an vị và tỷ lệ thực tế của không gian.
Đồ Thờ Sơn Đồng Trần Hùng trực tiếp chế tác tượng và các hạng mục đồ thờ theo mẫu, kích thước và yêu cầu thực tế của từng không gian tại Sơn Đồng, Hà Nội.
ĐỒ THỜ SƠN ĐỒNG TRẦN HÙNG
Xưởng trực tiếp chế tác đồ thờ tại Sơn Đồng – Hà Nội
Hotline/Zalo: 0986 161 623
Website: https://dothosondong.net/
Xưởng: Sơn Đồng, Hoài Đức, Hà Nội
