Tam Bảo trong Phật giáo là ba ngôi báu: Phật, Pháp và Tăng. Khi người Việt nói “ban Tam Bảo” trong chùa, họ thường chỉ Phật điện hoặc không gian thờ Phật chính. Vì vậy, “tượng Tam Bảo” không phải lúc nào cũng là tên của đúng ba pho tượng cố định.
Hệ thống tượng trong chính điện thay đổi theo lịch sử ngôi chùa, tông phái, vùng miền và quy mô kiến trúc. Một số chùa Bắc Bộ có nhiều lớp tượng như Tam Thế, Di Đà Tam Tôn, Thích Ca và các Bồ Tát; chùa khác có bố cục gọn hơn. Không nên lấy sơ đồ của một chùa áp cho mọi công trình.
Tam Bảo là gì?
- Phật Bảo: Đức Phật – bậc giác ngộ và chỉ đường tu tập.
- Pháp Bảo: giáo pháp, con đường thực hành được Đức Phật chỉ dạy.
- Tăng Bảo: Tăng đoàn tu học và gìn giữ, truyền trao chánh pháp.
Ba ngôi báu không đồng nghĩa với ba pho tượng. Tượng Phật là hình thức giúp người chiêm bái nhớ đến Phật Bảo; kinh điển, giáo pháp liên hệ Pháp Bảo; Tăng đoàn hiện tiền biểu hiện Tăng Bảo.
Ban Tam Bảo và chính điện có phải một?
Trong cách gọi thông dụng ở Việt Nam, “tòa Tam Bảo” có thể chỉ khối kiến trúc Tiền đường – Thiêu hương – Thượng điện; “ban Tam Bảo” thường chỉ ban hoặc Phật điện chính. Cách dùng từ không hoàn toàn thống nhất giữa các địa phương.
Khi trao đổi với đơn vị thiết kế hoặc xưởng tượng, cần nói rõ:
- Đang nói về toàn bộ tòa nhà hay riêng gian thờ chính.
- Làm mới toàn bộ hệ thống hay bổ sung một lớp tượng.
- Tên từng pho theo hồ sơ được nhà chùa duyệt.
Các lớp tượng thường gặp trong chùa Bắc Bộ
Bố cục cổ truyền có thể xếp nhiều lớp từ cao, sâu ra thấp, gần phía người lễ. Một số nhóm tượng thường gặp gồm:
Tam Thế Phật
Ba pho Tam Thế thường được đặt ở tầng cao, sát phía trong của Phật điện. Bộ tượng biểu trưng chư Phật của ba thời quá khứ, hiện tại và vị lai. Không nên gán máy móc ba pho thành một danh sách tên riêng nếu hồ sơ của ngôi chùa không xác định như vậy.
Điểm quan trọng của bộ Tam Thế là sự đồng bộ về tỷ lệ, dáng ngồi, thủ ấn, y phục và bệ sen. Tham khảo mẫu tượng Tam Thế Phật bằng gỗ.
Di Đà Tam Tôn
Di Đà Tam Tôn gồm Phật A Di Đà ở giữa, Bồ Tát Quán Thế Âm và Bồ Tát Đại Thế Chí ở hai bên. Nhóm tượng phản ánh ảnh hưởng quan trọng của tín ngưỡng Tịnh Độ trong Phật giáo Việt Nam.
Vị trí trái–phải phải được ghi rõ theo góc nhìn và theo bản duyệt của nhà chùa. Không nên chỉ dựa vào một ảnh trên mạng, vì ảnh có thể bị đảo hoặc chú thích sai.
Phật Thích Ca và các nhóm tượng liên quan
Tượng Phật Thích Ca Mâu Ni có vị trí trung tâm ở nhiều chính điện. Tùy truyền thống, Ngài có thể xuất hiện độc tôn hoặc trong các nhóm tượng, đi cùng những hình tượng Bồ Tát và đệ tử khác.
Thủ ấn, tư thế, y phục và bệ cần xác định theo danh hiệu cụ thể. Không nên chỉ ghi “tượng Phật” trong bản đặt hàng, vì một thay đổi ở tay hoặc pháp khí có thể làm sai hình tượng.
Các ban và tượng phối thờ
Quan Âm, Địa Tạng, Văn Thù, Phổ Hiền, Đức Ông, Thánh Hiền, Hộ Pháp, Tổ sư và các ban tín ngưỡng bản địa có thể xuất hiện trong quần thể chùa. Vị trí của họ không phải một “lớp dưới cùng” thống nhất. Nhiều ban nằm ở hai bên, tiền đường, nhà Tổ hoặc công trình riêng.
Vì thế, khảo sát thực địa và ý kiến của trụ trì, ban quản lý di tích luôn quan trọng hơn một sơ đồ mẫu.
Phân biệt Tam Thế Phật, Di Đà Tam Tôn và “tượng Tam Bảo”
- Tam Thế Phật: một bộ ba tượng biểu trưng ba thời, thường có tạo hình đồng bộ.
- Di Đà Tam Tôn: A Di Đà, Quán Thế Âm và Đại Thế Chí.
- Tượng trên ban Tam Bảo: cách gọi rộng cho hệ thống tượng ở Phật điện; có thể gồm nhiều bộ và nhiều lớp.
Đây là ba khái niệm dễ bị dùng lẫn. Khi tìm mẫu hoặc hỏi giá, nên gọi đúng bộ tượng để nhận được tư vấn chính xác.
Cách xác định kích thước tượng cho chính điện
Kích thước không nên chọn từng pho riêng lẻ. Cần lập mặt đứng của cả ban và tính:
- Chiều rộng, cao, sâu thông thủy của gian thờ.
- Cốt cao của từng bệ và khoảng cách giữa các tầng.
- Tầm nhìn từ cửa, tiền đường và vị trí hành lễ.
- Tỷ lệ giữa tượng chính, tượng phối và bệ sen.
- Khoảng thao tác để lắp đặt, vệ sinh và bảo trì.
Tượng đặt quá lớn có thể che lớp phía sau; quá nhỏ sẽ mất sự trang nghiêm trong không gian cao rộng. Bản vẽ mặt đứng có tên từng pho là tài liệu cần có trước khi chốt kích thước.
Chọn gỗ làm tượng Tam Bảo
Gỗ mít, dổi và một số loại gỗ khác được sử dụng tùy kích thước, kỹ thuật và cách hoàn thiện. Không có loại nào tự động “chuẩn Phật giáo” hơn loại khác.
- Gỗ mít: quen thuộc trong tượng thờ, thuận lợi tạo hình và sơn truyền thống.
- Gỗ dổi: có thể dùng cho tượng lớn, nhiều chi tiết nếu phôi phù hợp.
- Gỗ hương: cứng, nặng, thường được cân nhắc khi muốn giữ màu hoặc vân, nhưng không phải mọi bộ tượng sơn kín đều cần dùng.
Điều phải kiểm tra là lõi–giác, mắt, thớ, độ khô, phương án ghép và vị trí gia cường. “Gỗ nguyên khối” không phải tiêu chí duy nhất; tượng lớn thường cần giải pháp ghép kỹ thuật để ổn định.
Sơn son thếp vàng hay hoàn thiện màu tượng?
Phương án hoàn thiện phải đồng bộ với hệ thống tượng hiện có và phong cách ngôi chùa. Sơn son thếp vàng, thếp bạc phủ màu, sơn giả cổ hoặc phối màu đều có quy trình riêng.
Trước khi sơn cần duyệt:
- Thần thái khuôn mặt.
- Tỷ lệ đầu, thân, tay và y phục.
- Thủ ấn, pháp khí và bệ.
- Phần nào thếp, phần nào sơn và mã màu tham chiếu.
Quy trình đặt làm bộ tượng cho chùa
- Khảo sát: đo toàn bộ chính điện và chụp các góc nhìn.
- Chốt danh sách: nhà chùa xác nhận tên, thứ tự và nhóm tượng.
- Lập bản vẽ: thể hiện mặt đứng, kích thước từng pho và bệ.
- Duyệt mẫu: thống nhất khuôn mặt, dáng, thủ ấn, y phục.
- Duyệt hàng mộc: kiểm tra hình tượng trước khi sơn.
- Duyệt hoàn thiện: thử màu và vật liệu thếp.
- Lắp đặt: có phương án nâng, chằng và bảo vệ nền, bệ.
Bỏ qua bước duyệt mộc có thể khiến sai hình tượng chỉ được phát hiện sau khi đã sơn thếp, lúc sửa khó và tốn kém hơn.
Checklist chọn xưởng làm tượng Tam Bảo
- Có ảnh hàng mộc và thành phẩm của bộ tương tự.
- Giải thích được sự khác nhau giữa các bộ tượng, không gọi chung tất cả là “Tam Bảo”.
- Báo giá ghi kích thước tượng, bệ, loại gỗ và hoàn thiện.
- Có mốc duyệt khuôn mặt, thủ ấn và tổng thể.
- Nêu rõ phần vận chuyển, lắp đặt và chỉnh tại công trình.
- Không dùng lời hứa tâm linh để thay thế chất lượng nghề.
Kết luận
Tam Bảo là Phật, Pháp và Tăng; còn ban Tam Bảo trong chùa là cách gọi phổ biến của không gian Phật điện. Hệ thống tượng có thể gồm Tam Thế, Di Đà Tam Tôn, Phật Thích Ca và nhiều tượng phối thờ, nhưng không có một sơ đồ ba lớp áp dụng cho mọi chùa.
Muốn làm đúng, cần bắt đầu từ hồ sơ thờ tự của chính ngôi chùa, danh sách được trụ trì duyệt và bản vẽ mặt đứng. Sau đó mới chọn kích thước, gỗ, thần thái và cách sơn thếp cho từng pho.
