Có những giá trị của một xưởng nghề không thể chứng minh chỉ bằng lời giới thiệu “lâu năm” hay “uy tín”. Chúng nằm trong những công trình đã thực sự được làm, những người thợ từng trực tiếp tham gia và những dấu vết còn được báo chí, tài liệu làng nghề ghi lại sau nhiều năm.
Với Đồ Thờ Sơn Đồng Trần Hùng, một trong những dấu mốc đặc biệt ấy gắn với chùa Trúc Lâm Kharkov tại Ukraine, công trình Phật giáo Việt Nam được xây dựng và khánh thành vào năm 2007 với sự tham gia của một lực lượng lớn thợ, thợ mộc và nghệ nhân từ Việt Nam.
Gần hai thập kỷ đã trôi qua. Nhiều tư liệu cá nhân của những người thợ thời đó không được số hóa, nhưng những bài báo cũ còn lưu trên Báo Nhân Dân, Giác Ngộ, VietnamPlus, VOV và các nguồn của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài giúp ghép lại khá rõ quy mô và ý nghĩa đặc biệt của công trình.
Trong những tư liệu ấy có cả tên Nghệ nhân Trần Quang Hùng – Sơn Đồng, người gây dựng Xưởng Đồ Thờ Trần Hùng và đã có hơn 40 năm gắn bó với nghề chế tác đồ thờ truyền thống.
Chùa Trúc Lâm Kharkov – một công trình Việt được dựng cách quê hương hàng nghìn kilômét
Chùa Trúc Lâm Kharkov được xây dựng để phục vụ đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng người Việt tại Ukraine. Theo tư liệu của Giác Ngộ từ tháng 3/2008, lễ động thổ diễn ra ngày 28/4/2007. Sau khoảng hai năm chuẩn bị và bảy tháng thi công, công trình được hoàn thiện vào cuối năm 2007.
Đây không phải một công trình chỉ sử dụng hình thức kiến trúc Việt Nam ở bên ngoài. Điện Tam bảo, Nhà tổ, Bảo tháp, Tháp Quan Âm, Tháp chuông, Tháp khánh, Nhà khách, Tam quan cùng nhiều chi tiết trang trí được thực hiện theo tinh thần kiến trúc và mỹ thuật truyền thống Việt.
Để thực hiện công trình ấy, hơn 100 thợ xây, thợ mộc và nghệ nhân từ bảy tỉnh phía Bắc Việt Nam được lựa chọn sang Kharkov. Báo Giác Ngộ ghi nhận những phần việc đòi hỏi kỹ thuật cao, đặc biệt là hoàn thiện nội thất, các chi tiết kiến trúc và hoa văn truyền thống, được giao cho các nghệ nhân Việt Nam đảm nhiệm. Nhiều vật liệu như ngói đỏ, gỗ quý và đá cũng được chuyển từ Việt Nam sang để phục vụ công trình.
Trong điều kiện khí hậu rất khác Việt Nam, với mùa đông lạnh sâu, yêu cầu đối với vật liệu và kỹ thuật thi công cũng khắt khe hơn. Tư liệu đương thời cho biết chất lượng vật liệu được kiểm tra để công trình thích nghi với môi trường băng giá của Kharkov.
Chùa chính thức đi vào hoạt động cuối năm 2007. Nguồn của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài ghi nhận ngày khánh thành là 20/12/2007.
Đến năm 2017, VOV tiếp tục ghi nhận lễ kỷ niệm 10 năm thành lập chùa Trúc Lâm Kharkov, 2007–2017, cho thấy công trình đã trở thành một địa chỉ sinh hoạt văn hóa và Phật giáo ổn định của cộng đồng người Việt tại Ukraine.
Một trong những ngôi chùa Việt lớn tại châu Âu
Quy mô của chùa Trúc Lâm Kharkov cũng được nhiều nguồn báo chí Việt Nam nhắc tới.
VietnamPlus năm 2012 mô tả đây là một trong những ngôi chùa được xây dựng sớm và lớn tại châu Âu, đồng thời là nơi sinh hoạt tín ngưỡng quen thuộc của cộng đồng Việt Nam tại Ukraine.
Các tài liệu khác gọi đây là ngôi chùa Việt Nam đầu tiên tại Ukraine. Công trình mất khoảng hai năm chuẩn bị, bảy tháng thi công và huy động hơn 100 người thợ, thợ mộc, nghệ nhân Việt Nam.
Điều đáng chú ý ở Trúc Lâm Kharkov vì thế không chỉ nằm ở quy mô. Đó còn là việc một hệ thống kiến trúc, điêu khắc, nội thất và mỹ thuật mang bản sắc Việt được thực hiện cách quê hương hàng nghìn kilômét bởi chính những người thợ Việt.
Trong hành trình đó có dấu ấn của những người làm nghề đến từ Sơn Đồng.
Báo Nhân Dân và dấu ấn của Nghệ nhân Trần Quang Hùng
Một nguồn tư liệu đặc biệt quan trọng đối với lịch sử Xưởng Trần Hùng là bài “Làng nghệ nhân” đăng trên Báo Nhân Dân ngày 08/09/2013.
Khi viết về quá trình những người thợ Sơn Đồng đưa sản phẩm làng nghề ra thị trường quốc tế, Báo Nhân Dân đã trực tiếp nêu tên Nghệ nhân Trần Quang Hùng và dẫn lời ông về giá trị đặc biệt của sản phẩm tâm linh Sơn Đồng đối với người Việt ở nước ngoài. Bài báo cho biết thời điểm đó khoảng 12% sản lượng của làng đã được xuất ra nước ngoài và những người trong Hiệp hội mong muốn tiếp tục nâng tỷ lệ này.
Ngay trong phần nói về sự khẳng định của Sơn Đồng trên thị trường quốc tế, bài báo ghi nhận các nghệ nhân của làng đã mang sản phẩm tới xây dựng chùa Trúc Lâm Khắc-cốp tại Ukraine, bên cạnh những công trình ở Pháp và kế hoạch tại Mỹ.
Đây là một nguồn độc lập có giá trị đặc biệt bởi nó không xuất phát từ website của Xưởng Trần Hùng, mà từ một bài viết về chính làng nghề Sơn Đồng và quá trình những người thợ của làng đưa nghề truyền thống ra ngoài biên giới Việt Nam.
Tên tuổi Nghệ nhân Trần Quang Hùng cũng được Làng Nghề Việt Nam ghi nhận trong danh sách những Nghệ nhân Làng nghề Việt Nam tiêu biểu của Sơn Đồng cùng các nghệ nhân Nguyễn Trung Nghị, Nguyễn Viết Thắng, Nguyễn Danh Sơn, Nguyễn Trí Dần, Nguyễn Viết Huân và nhiều người thợ giỏi khác.
Đó là những dấu vết độc lập giúp lịch sử nghề của một người thợ được nhìn nhận không chỉ qua lời giới thiệu của chính cơ sở sản xuất.
Câu chuyện của Xưởng Trần Hùng tại Kharkov năm 2007
Bên cạnh những dữ liệu báo chí còn lưu trên Internet, gia đình Xưởng Đồ Thờ Trần Hùng vẫn ghi nhớ một phần lịch sử của công trình theo lời kể của những người trực tiếp làm nghề thời điểm đó.
Theo tư liệu và ký ức được gia đình xưởng lưu truyền, phần đồ thờ của chùa Trúc Lâm Kharkov do Xưởng Trần Hùng tại Sơn Đồng tham gia chế tác tại Việt Nam, sau đó được vận chuyển sang Ukraine để lắp đặt. Nghệ nhân Trần Quang Hùng trực tiếp dẫn một nhóm thợ giỏi của xưởng sang Kharkov và tham gia thi công, hoàn thiện trong khoảng ba tháng của năm 2007.
Cần đặt câu chuyện này đúng vào hoàn cảnh của gần hai thập kỷ trước. Năm 2007, việc lưu trữ ảnh số, email, video công trường hay xây dựng hồ sơ điện tử của một xưởng thủ công tại làng nghề nông thôn chưa phổ biến như hiện nay. Vì vậy, không phải mọi chi tiết phân công giữa từng xưởng và từng đội thợ đều còn dấu vết trên Internet.
Các nguồn báo chí độc lập hiện còn truy cập được xác nhận quy mô công trình, sự tham gia của hơn 100 thợ và nghệ nhân Việt Nam, vai trò đặc biệt của các nghệ nhân trong phần nội thất – hoàn thiện và dấu ấn sản phẩm Sơn Đồng tại chùa Trúc Lâm Kharkov. Riêng những chi tiết về phần việc cụ thể của Xưởng Trần Hùng và thời gian đội thợ của Nghệ nhân Trần Quang Hùng làm việc tại Ukraine được ghi lại theo lịch sử của gia đình xưởng.
Việc phân biệt rõ hai lớp tư liệu này cũng là cách Đồ Thờ Sơn Đồng Trần Hùng muốn lưu giữ lịch sử nghề một cách trung thực: điều gì có nguồn báo chí độc lập thì dẫn nguồn; điều gì thuộc ký ức của gia đình và những người trực tiếp tham gia thì nói rõ đó là tư liệu của xưởng.
Ba tháng làm nghề ở một môi trường hoàn toàn khác Sơn Đồng
Đối với một người thợ thủ công, mang sản phẩm từ Sơn Đồng sang một quốc gia Đông Âu không đơn giản là vận chuyển một món đồ đã hoàn thiện.
Khí hậu, kiến trúc, điều kiện công trường và phương thức lắp đặt đều khác với những công trình quen thuộc tại Việt Nam. Những tư liệu năm 2008 cho thấy đội ngũ thi công Việt Nam đã phải làm việc với cường độ cao; nhiều người làm 9–10 giờ mỗi ngày và có thời điểm không nghỉ cuối tuần để kịp hoàn thành công trình.
Phần nội thất lại nằm trong nhóm công việc đòi hỏi thợ có kinh nghiệm, bởi không chỉ cần đẹp khi hoàn thiện mà còn phải xử lý đúng tỷ lệ, mối ghép, kết cấu và khả năng thích ứng với môi trường sử dụng.
Với gia đình Trần Hùng, quãng thời gian Nghệ nhân Trần Quang Hùng cùng những người thợ Sơn Đồng tham gia công trình tại Kharkov vì thế không chỉ là một chuyến làm nghề xa nhà. Đó còn là trải nghiệm cho thấy nghề thủ công truyền thống có thể bước ra khỏi không gian quen thuộc của làng nghề và đáp ứng yêu cầu của những công trình ở rất xa Việt Nam.
Từ công trình năm 2007 đến cách Xưởng Trần Hùng làm đồ thờ hôm nay
Một công trình cũ sẽ không còn nhiều ý nghĩa nếu nó chỉ được sử dụng như một câu chuyện để quảng cáo.
Giá trị quan trọng hơn nằm ở những tiêu chuẩn nghề được duy trì sau đó.
Tại Xưởng Đồ Thờ Sơn Đồng Trần Hùng, sản phẩm hiện nay vẫn được đặt làm theo quy cách và kích thước thực tế thay vì chỉ sản xuất hàng loạt theo mẫu cố định. Với dòng hàng kỹ, sự khác biệt được thể hiện từ phần mộc: lựa chọn gỗ, độ dày phôi, tỷ lệ hoa văn, độ nông sâu của nét đục, lượng công sửa tay và chất lượng hoàn thiện từng chi tiết.
Khách hàng có thể kiểm tra sản phẩm khi còn mộc trước khi sơn. Đây là thời điểm dễ nhìn nhất loại gỗ, độ dày, kết cấu, phần đục chạm và mức độ làm kỹ của sản phẩm.
xem thêm: xưởng làm đồ thờ Sơn Đồng
Điều Xưởng Trần Hùng hướng tới không phải là cạnh tranh bằng việc làm sản phẩm rẻ nhất. Đồ thờ có thể giống nhau về tên gọi – cùng là một bộ hoành phi câu đối, một chiếc án gian hay một bộ cửa võng – nhưng chất lượng thực tế có thể rất khác nhau tùy phôi gỗ, quy cách, độ sâu nét đục và lượng công của người thợ.
Vì thế, trước khi so sánh giá, khách hàng nên so sánh cùng một cấp chất lượng.
Đó cũng là lý do xưởng định hướng vào dòng hàng kỹ và hàng đặt theo yêu cầu, thay vì hàng phổ thông sản xuất nhanh để cạnh tranh giá.
xem thêm: Đồ thờ Sơn Đồng
Tư liệu độc lập hiện còn xác nhận những gì?
| Nguồn | Thời điểm | Giá trị tư liệu |
|---|---|---|
| Giác Ngộ | 29/03/2008 | Ghi lại quá trình xây dựng chùa, hơn 100 thợ và nghệ nhân từ 7 tỉnh phía Bắc, vật liệu từ Việt Nam, phần nội thất kỹ thuật do nghệ nhân đảm nhiệm |
| Ủy ban Nhà nước về NVNONN / QueHuongOnline | 2010–2012 | Xác nhận chùa khánh thành cuối năm 2007, vai trò với cộng đồng Việt Nam tại Ukraine và lưu lại nhiều tư liệu từ cộng đồng Kharkov |
| VietnamPlus/TTXVN | 09/02/2012 | Ghi nhận Trúc Lâm Kharkov là một trong những ngôi chùa Việt được xây dựng sớm và lớn tại châu Âu |
| Báo Nhân Dân | 08/09/2013 | Nêu đích danh Nghệ nhân Trần Quang Hùng khi nói về việc đưa sản phẩm Sơn Đồng ra nước ngoài và ghi nhận nghệ nhân Sơn Đồng mang sản phẩm xây dựng chùa Trúc Lâm Khắc-cốp |
| VOV | 03/05/2017 | Ghi nhận lễ kỷ niệm 10 năm thành lập chùa, 2007–2017 |
| Làng Nghề Việt Nam | 13/08/2021 | Ghi tên Trần Quang Hùng trong nhóm Nghệ nhân Làng nghề Việt Nam của Sơn Đồng |
Nhìn các nguồn theo dòng thời gian cho thấy câu chuyện không phải một thông tin mới được tạo ra để phục vụ quảng cáo. Dấu vết về Trúc Lâm Kharkov, nghệ nhân Việt Nam, Sơn Đồng và Nghệ nhân Trần Quang Hùng đã tồn tại trên các nguồn độc lập trong nhiều năm.
Một công trình xa, nhưng giá trị vẫn quay về câu chuyện của người thợ
Năm 2007, những người thợ Việt Nam mang gỗ, kỹ thuật và cách làm truyền thống tới một thành phố cách quê hương hàng nghìn kilômét để dựng nên một không gian Phật giáo mang bản sắc Việt.
Gần hai thập kỷ sau, chùa Trúc Lâm Kharkov vẫn được nhắc đến như một trung tâm văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng người Việt tại Ukraine.
Với Nghệ nhân Trần Quang Hùng và gia đình Xưởng Trần Hùng, dấu mốc Kharkov là một phần của hành trình làm nghề. Nó không thay thế chất lượng của những sản phẩm được làm hôm nay, nhưng cho thấy một nền tảng nghề đã được hình thành và thử sức qua những công trình rất khác nhau từ nhiều năm trước.
Bởi cuối cùng, uy tín của một xưởng đồ thờ không nằm ở việc tự nhận mình lâu năm hay cao cấp.
Nó nằm ở người làm là ai, đã làm những gì, sản phẩm được làm như thế nào và khách hàng có thể kiểm chứng chất lượng đến đâu trước khi quyết định đặt hàng.
Đó cũng là cách Đồ Thờ Sơn Đồng Trần Hùng lựa chọn để tiếp tục nghề: làm trực tiếp tại Sơn Đồng, tập trung vào hàng kỹ, nhận chế tác theo yêu cầu và để khách hàng kiểm tra phần mộc trước khi hoàn thiện.
Đồ Thờ Sơn Đồng Trần Hùng
Xưởng chế tác tại Sơn Đồng, Hà Nội
Nghệ nhân Trần Quang Hùng – hơn 40 năm gắn bó với nghề
Hotline/Zalo: 0986 161 623
