Đồ Thờ Nhà Gỗ Lim 3 Gian Tại Cẩm Giàng – Công Trình Hàng Kỹ Làm Theo Kiến Trúc Thực Tế
Một bộ đồ thờ hàng kỹ khi đưa vào nhà gỗ truyền thống không đơn giản là đặt từng món đồ vào đúng vị trí. Kích thước, tỷ lệ, cao độ và cách kết nối giữa các lớp đồ thờ phải phù hợp với chính kiến trúc của ngôi nhà.
Công trình tại Cẩm Giàng, Hải Dương là một ví dụ rõ về cách xử lý một bộ đồ thờ lớn trong nếp nhà gỗ lim 3 gian. Bộ đồ thờ được chế tác đồng bộ cho gian giữa, từ bàn thờ gỗ, hoành phi, hạ xà, cửa võng, câu đối đến cuốn thư, Thiều Châu và khám thờ.
Điểm đáng chú ý của công trình nằm ở những bài toán rất cụ thể: gian giữa cao, khoảng cách giữa các lớp cột và tường hậu hẹp, cột lim có độ bo tự nhiên, trong khi các cấu kiện đồ thờ lại có nhiều chi tiết chạm nổi và kích thước lớn. Vì vậy, từ phần mộc đến khi lắp đặt đều phải xử lý theo thực tế công trình.
| Thông tin công trình | Chi tiết |
|---|---|
| Hạng mục | Chế tác, vận chuyển và lắp đặt trọn bộ đồ thờ |
| Kiến trúc | Nhà gỗ lim 3 gian truyền thống |
| Địa điểm | Cẩm Giàng, Hải Dương |
| Đặc điểm không gian | Gian giữa cao, hệ cột gỗ lim có độ bo tự nhiên, khoảng trong hẹp |
| Điểm nổi bật | Hoành phi tai trương, hạ xà Ô kính, cửa võng Tứ Quý kết hợp Mai Điểu, cuốn thư đặt trên Thiều Châu |
| Bàn thờ | Ô Sa chạm 4 mặt, hoàn thiện phủ 2 màu |
| Lắp đặt | Nghệ nhân Trần Quang Hùng và Trần Quang Hưng trực tiếp dẫn đội thợ |
Trước khi đến công trình: một bộ đồ thờ hàng kỹ được bọc và xếp xe như thế nào?
Với đồ thờ thủ công mỹ nghệ có nhiều chi tiết chạm nổi, kênh bong và kích thước lớn, vận chuyển là một công đoạn cần được tính toán cẩn thận. Sản phẩm hoàn thiện có thể rất đẹp tại xưởng nhưng chỉ một va chạm trong quá trình vận chuyển cũng có thể làm xước bề mặt hoặc ảnh hưởng đến những chi tiết chạm nổi.
Đặc biệt, các chi tiết như đầu rồng, đầu chim, cánh hoa, lá hoặc những phần chạm kênh bong không thể chịu lực theo cách những kiện hàng thông thường vẫn chịu.
Ở làng nghề Sơn Đồng có những đội xe chuyên vận chuyển đồ thờ. Thùng xe được bố trí các điểm treo, điểm móc và vị trí cố định để phù hợp với những cấu kiện có hình dạng đặc thù.
Hàng được bọc trước khi xếp lên xe. Các cấu kiện được phân vị trí theo kích thước và hình dạng; có sản phẩm được cố định ở dạng treo, có sản phẩm được xếp lồng vào nhau để tiết kiệm diện tích nhưng vẫn phải tạo khoảng bảo vệ giữa những phần chạm.
Nhìn bên ngoài có thể thấy các sản phẩm nằm chồng lên nhau, nhưng thực tế nguyên tắc là không để những phần chạm nổi chịu lực trực tiếp lên nhau.
Với công trình Cẩm Giàng, việc bọc và xếp hàng được thực hiện đến khoảng 11 giờ đêm. Đến 5 giờ sáng hôm sau, đội thợ xuất phát để kịp tiến độ lắp đặt trong ngày.
Gian giữa cao 4,6 m: bài toán đầu tiên là làm sao để hệ đồ thờ không bị thấp so với ngôi nhà
Ngôi nhà tại Cẩm Giàng là một nếp nhà gỗ lim 3 gian được làm hoàn toàn bằng gỗ. Gian giữa có chiều cao lớn: từ nền lên đến xà ngang khoảng 4,6 m, trong khi từ xà lên đến nóc còn khoảng 2 m.
Với chiều cao như vậy, nếu chỉ sử dụng một tấm hoành phi hình chữ nhật theo kích thước thông thường rồi đặt trên xà ngang, phía trên hệ đồ thờ sẽ còn một khoảng trống lớn. Khi đó, tỷ lệ của mảng trang trí phía trước không tương xứng với chiều cao của gian giữa.
Giải pháp: dùng tai trương để đưa hoành phi lên đúng tỷ lệ của gian nhà
Phương án được sử dụng là làm thêm bộ tai trương cho hoành phi, giúp tăng cả chiều rộng và chiều cao tổng thể của hoành phi.
Thay vì một tấm hoành phi hình chữ nhật nằm lọt giữa khoảng không lớn, hệ tai trương giúp mảng hoành phi có đủ độ mở để tương xứng hơn với gian giữa cao.
Sau khi hoàn thiện và đưa vào vị trí, hệ hoành phi có được chiều cao cần thiết trong gian giữa mà không tạo cảm giác một mảng trang trí nhỏ bị lọt giữa không gian quá cao.
Hoành phi câu đối phía ngoài mang dòng chữ:
“Đào Gia Chi Tộc”
Hạ xà 5 ô kính: tăng chiều cao nhưng không làm mảng chạm trở nên nặng
Sau hệ hoành phi là hạ xà được lắp phía dưới xà ngang. Đây tiếp tục là một bài toán về tỷ lệ.
Nếu sử dụng một mẫu hạ xà liền mạch kéo dài theo chiều ngang, việc tăng chiều cao để lấp khoảng không lớn có thể khiến toàn bộ mảng chạm trở nên nặng và dài.
Giải pháp: hạ xà dạng hộp kính chia thành 5 ô kính
Hạ xà của công trình được làm theo dạng hộp kính chia thành 5 ô kính. Mỗi ô là một bức tranh chạm nổi bằng gỗ liền khối được lắp phía trong.
Cách chia ô giúp hạ xà có thể tăng chiều cao nhưng vẫn giữ được sự phân mảng. Thay vì một dải chạm liên tục, năm ô tạo thành các điểm nhấn riêng, khiến mảng trang trí có nhịp và dễ kiểm soát tỷ lệ hơn.
Khi hoàn thiện, hệ hạ xà vừa đủ chiều cao để kết nối phần hoành phi phía trên với cửa võng phía dưới, đồng thời không tạo cảm giác một mảng chạm quá dài và nặng trong gian giữa.
Cửa võng Tứ Quý kết hợp Mai Điểu: tạo lớp chuyển tiếp giữa kiến trúc và không gian thờ
Dưới hạ xà là cửa võng Tứ Quý Tùng – Cúc – Trúc – Mai kết hợp Mai Điểu. Bố cục kết hợp cây cỏ bốn mùa với chim và hoa, trong đó phần thượng cầm hạ thú tạo thêm nhiều lớp hình ảnh cho mảng chạm.
Với kích thước lớn của gian giữa, cửa võng không chỉ là một chi tiết trang trí riêng lẻ mà trở thành lớp chuyển tiếp giữa phần kiến trúc phía trên và khu vực bàn thờ bên trong.
Khi kết hợp với hạ xà và hệ cột, mảng cửa võng giúp phần phía trước của gian thờ có độ đầy đặn cần thiết, trong khi các khoảng thoáng của hoa văn vẫn giữ được sự nhẹ mắt.
Hai bên là đôi câu đối máng liền khối, được khoét từ một tấm gỗ dày khoảng 25 cm, rộng 39 cm và dài 3,6 m.
Với một cấu kiện lớn và nặng như vậy, yêu cầu không chỉ nằm ở phần chạm mà còn ở khả năng vận chuyển, cố định và lắp đặt an toàn tại công trình.
Khoảng trong chỉ 50 cm: vì sao cuốn thư được đưa lên trên Thiều Châu?
Sau hàng cột phía ngoài là hàng cột thứ hai. Từ hàng cột này vào tường hậu chỉ khoảng 50 cm.
Khoảng cách này khiến việc đưa cuốn thư vào bức tường hậu theo cách bố trí thông thường không phù hợp với không gian thực tế. Phía trên xà ngang phía trong và phần mái nhà lại còn một khoảng cao cần được xử lý để toàn bộ gian thờ không bị đứt mạch về thị giác.
Giải pháp: đặt cuốn thư “Đức Lưu Quang” phía trên Thiều Châu
Trong công trình này, cuốn thư khắc chữ “Đức Lưu Quang” được bố trí ngay phía trên Thiều Châu ở hàng cột thứ hai, thay vì đặt trên tường hậu.
Cách bố trí này tận dụng được khoảng không phía trên và đồng thời hình thành rõ hai lớp của gian thờ:
- Lớp ngoài: Hoành phi – hạ xà – cửa võng – câu đối.
- Lớp trong: Cuốn thư – Thiều Châu – câu đối – khám thờ.
Nhìn từ phía trước, hai lớp này tạo chiều sâu cho gian giữa thay vì để toàn bộ đồ thờ dồn vào một mặt phẳng.
Hai bên cột trong là đôi câu đối máng nguyên khối dài khoảng 3,4 m, ngắn hơn đôi câu đối ngoài 20 cm. Kích thước này phù hợp với cao độ phía trên cột, nơi có bát đấu và cần treo câu đối thấp hơn so với lớp ngoài.
Nội dung đôi câu đối phía trong là:
“Tiên tổ thiên niên phù hậu duệ.
Tử tôn hậu thế vọng tiền nhân.”
Trên giường cầu phía trong đặt một khám lớn 2 dạ 4 cánh, tạo điểm kết thúc cho trục nhìn từ ngoài vào.
Cột lim trong nhà 3 gian thường phía trên và dưới sẽ không bằng nhau: xử lý thế nào để cửa võng không bị hở?
Nhà gỗ truyền thống có một đặc điểm mà khi thiết kế trên mặt phẳng rất khó thể hiện hết: các cột gỗ không nhất thiết có kích thước và đường cong hoàn toàn giống nhau từ trên xuống dưới.
Cột lim của công trình có đặc trưng “thượng thu hạ phách”, tức phần phía trên thu nhỏ và phần chân cột lớn hơn. Nếu cửa võng và hạ xà được làm theo đường thẳng rồi đưa vào lắp trực tiếp, tại những vị trí tiếp giáp rất dễ xuất hiện khe hở.
Giải pháp: chỉnh theo từng cây cột và dùng sen dẹo xử lý đường tiếp giáp
Khi lắp đặt, phần tiếp giáp của cửa võng và hạ xà được chỉnh theo độ bo thực tế của từng cây cột thay vì ép theo một kích thước cố định.
Ở phần tiếp giáp, xưởng sử dụng sen dẹo – loại nẹp chạy dài được chạm các bông sen liên tục và có thể uốn theo đường cong của cột.
Nhờ đó, đường tiếp giáp không còn là một đường thẳng cứng đặt cạnh một cây cột có độ bo. Sau khi căn chỉnh, phần sen dẹo ôm theo dáng cột và giúp đường nối giữa đồ thờ với kiến trúc tự nhiên hơn.
Đây là một chi tiết chỉ thực sự được kiểm chứng khi lắp đặt tại nhà. Phần mộc có thể được tính trước, nhưng hình dáng thực tế của từng cây cột quyết định cách xử lý cuối cùng tại công trình.
Ô Sa chạm 4 mặt: xử lý phần ít nhìn thấy nhưng vẫn phải hoàn thiện đồng bộ
Ở trung tâm gian thờ là bàn thờ Ô Sa. Với công trình này, Ô Sa được xử lý chạm đủ 4 mặt xung quanh thay vì bỏ phần mặt sau như cách làm thông thường.
Theo yêu cầu của gia chủ. Phương án này phù hợp với cách bố trí của gian thờ và giúp chiếc bàn giữ được sự đồng bộ khi nhìn trong tổng thể.
Đối với một bộ đồ thờ hàng kỹ, những phần không phải lúc nào cũng nhìn trực diện vẫn được tính đến trong quá trình chế tác. Khi sản phẩm được đặt đúng vị trí trong gian thờ, các mặt bên và mặt sau không tạo cảm giác là những phần bị lược bỏ so với mặt trước.
Phủ 2 màu: tạo tương phản để các lớp hoa văn nổi rõ hơn
Toàn bộ hệ đồ thờ được hoàn thiện theo phương án phủ 2 màu.
Sau khi thếp vàng, các họa tiết hoa văn phía ngoài được phủ màu đậm hơn, trong khi các ô kính sử dụng kỹ thuật phủ giả vàng để tạo hiệu ứng ánh kim và tăng độ tương phản với nền màu.
Cách xử lý này không nhằm đưa toàn bộ bề mặt về cùng một sắc vàng, mà tạo sự phân lớp giữa nền, hoa văn và những điểm được nhấn vàng.
Các chi tiết như đầu các con vật hoặc đầu lá cũng được nhấn màu để tạo điểm nhìn. Khi đứng ở khoảng cách trước gian thờ, những điểm nhấn này giúp các lớp hoa văn không bị hòa thành một mảng đồng nhất.
Kết quả là bộ đồ thờ có sự tương phản rõ hơn giữa phần nền và các chi tiết chạm, đồng thời các điểm vàng được tập trung vào những vị trí cần tạo điểm nhấn.
Hai lớp đồ thờ tạo chiều sâu cho gian giữa
Nếu nhìn toàn bộ công trình như một hệ thống thay vì từng món đồ riêng lẻ, có thể thấy các giải pháp đều liên quan đến nhau.
Phía ngoài là hoành phi “Đào Gia Chi Tộc”, hạ xà 5 ô, cửa võng Tứ Quý kết hợp Mai Điểu và đôi câu đối máng dài 3,6 m.
Đi vào phía trong là hàng cột thứ hai, cuốn thư “Đức Lưu Quang” đặt trên Thiều Châu, đôi câu đối máng dài 3,4 m và khám lớn 2 dạ 4 cánh đặt trên giường cầu.
Ở trung tâm là bàn thờ Ô Sa chạm 4 mặt.
Cách phân lớp này khiến gian thờ không bị dồn toàn bộ chi tiết lên một mặt phẳng. Khi nhìn từ ngoài vào, các lớp hoành phi – cửa võng – cuốn thư – Thiều Châu – khám thờ tạo thành một trục có chiều sâu.
Từ phần mộc đến công trường: hai bố con nghệ nhân trực tiếp dẫn đội lắp đặt
Với một công trình lớn, chất lượng cuối cùng không chỉ phụ thuộc vào phần chế tác tại xưởng mà còn phụ thuộc vào cách đóng gói, vận chuyển và lắp đặt.
Công trình Cẩm Giàng lần này do Nghệ nhân Trần Quang Hùng và Trần Quang Hưng trực tiếp dẫn đội thợ từ Sơn Đồng đến lắp đặt.
Việc lắp đặt được thực hiện trên chính ngôi nhà gỗ lim đã hoàn thiện, vì vậy nhiều vị trí phải được đối chiếu với cấu kiện thực tế. Những chỗ tiếp giáp với cột, cao độ hạ xà, vị trí câu đối và các lớp đồ thờ đều phải căn chỉnh theo hiện trạng.
Đặc biệt, với những cây cột có độ bo tự nhiên, kích thước trên bản vẽ không thể thay thế hoàn toàn việc quan sát và xử lý tại chỗ. Phần đồ thờ phải được đưa vào đúng vị trí, kiểm tra khoảng hở và chỉnh lại những điểm cần thiết.
Điều công trình Cẩm Giàng cho thấy về một bộ đồ thờ hàng kỹ
Công trình nhà gỗ lim 3 gian tại Cẩm Giàng không phải một trường hợp chỉ cần chọn mẫu rồi sản xuất theo kích thước có sẵn.
Chiều cao gian giữa khoảng 4,6 m dẫn đến bài toán về tỷ lệ của hoành phi và hạ xà. Khoảng cách phía trong chỉ khoảng 50 cm dẫn đến phương án bố trí cuốn thư trên Thiều Châu. Hệ cột lim có độ bo tự nhiên dẫn đến cách xử lý riêng tại các điểm tiếp giáp. Cấu kiện lớn lại đặt ra yêu cầu cao đối với việc bọc, xếp xe và lắp đặt.
Ngay cả cách hoàn thiện cũng được tính trong tổng thể: phủ 2 màu để tạo tương phản, nhấn các chi tiết cần tạo điểm nhìn và giữ sự thống nhất giữa các hạng mục.
Điểm quan trọng nhất của công trình không nằm ở việc có bao nhiêu món đồ thờ, mà ở cách từng hạng mục được đặt trong một tổng thể kiến trúc cụ thể.
Đó cũng là lý do khi đặt làm bộ đồ thờ trọn bộ, cần tính đến cả gian nhà, hệ cột, cao độ, khoảng sáng và cách các lớp đồ thờ kết nối với nhau.
Đặt làm đồ thờ theo kiến trúc thực tế tại Sơn Đồng
Xưởng Đồ Thờ Sơn Đồng Trần Hùng nhận chế tác bàn thờ, cửa võng, hoành phi câu đối, cuốn thư, khám thờ và các hạng mục đồ thờ đồng bộ theo kích thước thực tế.
Với nhà gỗ 3 gian, gia chủ có thể cung cấp ảnh toàn bộ gian giữa, kích thước lòng gian, khoảng cách cột, cao độ xà và các cấu kiện hiện có để xưởng tính phương án phù hợp.
Với những công trình cần nhìn tổng thể trước khi thi công, xưởng có thể thiết kế 3D không gian thờ để gia chủ hình dung trước cách bố trí và tỷ lệ của các hạng mục.
Những công trình có nhiều cấu kiện lớn cũng được tính từ khâu chế tác, đóng gói và vận chuyển để hạn chế rủi ro trong quá trình đưa sản phẩm từ Sơn Đồng đến công trình.
ĐỒ THỜ SƠN ĐỒNG TRẦN HÙNG
Xưởng trực tiếp chế tác đồ thờ gỗ tại Sơn Đồng – Hà Nội
Nhận làm đồ thờ theo mẫu, kích thước và kiến trúc thực tế; đặc biệt các bộ đồ thờ đồng bộ cho nhà gỗ, nhà thờ họ, từ đường và phòng thờ gia đình.
Hotline / Zalo: 0986 161 623
Website: dothosondong.net
Địa chỉ xưởng: Làng nghề Sơn Đồng, Hoài Đức, Hà Nội
